Articles

Komentarz do Listu do Rzymian 12:9-21

X

Privacy & Cookies

Ta strona używa plików cookies. Kontynuując, wyrażasz zgodę na ich użycie. Dowiedz się więcej, w tym jak kontrolować pliki cookie.

Got It!

Reklamy

Notatki (NET Translation)

9 Miłość musi być bez obłudy. Brzydź się tym, co złe, trzymaj się tego, co dobre.

Warto zauważyć, że te wersety składają się z serii klauzul używających tylko imiesłowów (a nie czasowników skończonych). Imiesłowy te są ogólnie uważane za odpowiednik imperatywów (tak np. NIV, NRSV), użycie, które uważa się za odzwierciedlenie pochodzenia semickiego. Możliwe jest interpretowanie całego fragmentu raczej jako opisowego niż nakazowego – jako stwierdzenie o miłości, po którym następują przykłady tego, jak ta miłość się wyraża. Fragment ten brzmiałby wówczas: “miłość prawdziwa, brzydząca się złem, a przywiązana do dobra, oddana sobie wzajemnie z braterską miłością, prześcigająca się w okazywaniu czci, nie pozbawiona gorliwości, gorliwa w duchu, służąca Panu, radująca się nadzieją, cierpliwa w utrapieniu, wytrwała w modlitwie, przyczyniająca się do zaspokajania potrzeb świętych, praktykująca gościnność”.1

Miłość bez obłudy (anypokritos) oznacza prawdziwą, szczerą miłość (2 Kor 6,6; 1 P 1,22), w przeciwieństwie do bycia jedynie zewnętrznie miłym czy sympatycznym.

Pierwsi chrześcijanie wybrali stosunkowo rzadki termin, aby wyrazić charakterystyczny charakter miłości, która miała być podstawą wszystkich ich relacji: agapē. Takiego terminu używa tutaj Paweł, a rodzajnik określony (w języku greckim) oznacza, że mówi on o dobrze znanej cnocie. W istocie, Paweł uważa miłość za tak podstawową, że nawet nie napomina nas tutaj do miłości, ale do upewnienia się, że miłość, którą, jak przypuszcza, już mamy, jest “prawdziwa”. Nalegając, aby nasza miłość była prawdziwa, Paweł ostrzega przed tym, aby nasza miłość nie była tylko pozorem, zewnętrzną manifestacją lub emocją, która nie odpowiada naturze Boga, który jest miłością i który nas umiłował2.

Terminy “brzydzić się” i “przylgnąć” są bardzo mocnymi określeniami.

10 Bądźcie oddani sobie nawzajem z miłością wzajemną, okazując gorliwość w oddawaniu sobie czci.

Pierwsze polecenie w wersecie 10 wysuwa na pierwszy plan uczucie rodzinne, które powinno charakteryzować lud Boży. Słowo ϕιλόστοργοι (philostorgoi, kochający drogo) oznacza ciepłą, rodzinną miłość, podobnie jak termin ϕιλαδελϕίᾳ (philadelphia, miłość braterska i siostrzana). Paweł pojmuje Kościół jako rodzinę, która jest nawet bliższa niż rodzina biologiczna, ponieważ wszyscy są zjednoczeni z Chrystusem jako bracia i siostry (por. 1 Tm 5, 1-2). Dlatego między członkami ciała powinny panować serdeczne uczucia.3

Ogólne znaczenie drugiego napomnienia w tym wersecie jest wystarczająco jasne: Chrześcijanie mają być zatroskani, aby rozpoznać i dać kredyt innym wierzącym. Ale jego dokładne znaczenie jest dyskusyjne. Czasownik użyty tutaj przez Pawła oznacza “iść przed”, często z dodatkowym niuansem, że ktoś idzie przed, aby pokazać drogę komuś innemu. Biorąc ten czasownik w tym podstawowym znaczeniu, wielu wczesnych tłumaczy i komentatorów, jak również nowszych, uważa, że Paweł ma na myśli coś w rodzaju “przewyższania siebie nawzajem w okazywaniu czci”. Inni jednak sugerują, że czasownik ten może mieć tutaj niezwykłe znaczenie, “uważać się za lepszego”, i tak tłumaczą “w czci przedkładając siebie nawzajem”. Każda interpretacja ma swoje słabe strony; ja jednak wolę tę pierwszą, ponieważ druga zakłada inne, niepotwierdzone znaczenie czasownika. Paweł wzywa więc chrześcijan, aby prześcigali się w obdarzaniu siebie nawzajem czcią; na przykład, aby uznawali i chwalili nawzajem swoje osiągnięcia i odnosili się do siebie.4

W kulturze honoru i wstydu, uhonorowanie siebie lub ustanowienie honoru własnego i swojej rodziny lub plemienia było sprawą nadrzędną. Jeden honorował innych, ale Paweł mówi o rodzaju wzajemnego honorowania się, które nie zwraca uwagi na hierarchiczne porządki dziobania czy status społeczny. Paweł, w rzeczywistości, dekonstruuje lub przekierowuje niektóre z głównych wartości kultury. Dobrym sposobem oddania tego polecenia jest “idźcie pierwsi i przewódźcie w okazywaniu sobie nawzajem czci “5

11 Nie ustawajcie w gorliwości, bądźcie pełni zapału w duchu, służcie Panu.

Pierwsze pozytywne napomnienie brzmi: ale zachowajcie duchowy zapał (lit. ‘bądźcie pełni zapału w duchu’). Podobne wyrażenie znajduje się w Dz 18,25, gdzie Apollos jest opisany jako ten, który “mówił z wielką żarliwością”, co wskazuje, że alternatywne tłumaczenie: “Bądźcie rozpaleni Duchem”, jest mało prawdopodobne. Niektórzy widzą wzmiankę o “duchu” jako odniesienie nie do ludzkiego ducha, ale do Ducha Świętego. W tym przypadku wezwanie Pawła brzmiałoby: “Pozwólmy Duchowi Świętemu, aby nas “rozpalił”; otwórzmy się na Ducha, gdy On stara się nas pobudzić do “rozumnego kultu”, do którego Pan nas powołał”. Ponieważ jednak inne napomnienia w tej serii odnoszą się do postawy wierzących, którzy służą Panu, prawdopodobnie najlepiej jest pozostać przy poglądzie, że Paweł mówi o potrzebie utrzymania przez wierzących żarliwości w ich własnych duchach.6

Zapał i entuzjazm mogą prowadzić ludzi w różnych kierunkach. Paweł przypomina czytelnikowi, że celem gorliwości i entuzjazmu ma być służba Panu.

12 Radujcie się w nadziei, wytrwajcie w cierpieniu, trwajcie w modlitwie.

Słowo przetłumaczone “być cierpliwym” oznacza podtrzymywać swoje przekonania lub sposób działania w obliczu sprzeciwu, czyli stać na swoim, wytrwać lub wytrzymać.7

Jednym ze sposobów wytrwania w cierpieniu jest wytrwała modlitwa.

13 Przyczyniaj się do zaspokajania potrzeb świętych, staraj się o gościnność.

Napomnienie do gościnności jest powszechne w literaturze wczesnochrześcijańskiej i interesujące jest to, że wiele z takich napomnień wydaje się być skierowanych do Kościoła w Rzymie (por. Hbr 13,2; 1 Klemens 1,2; 10,7; 11,1; 12,1; Hermas, Mandat 8,10), być może dlatego, że był on szczególnie rozczłonkowany8.

Gościnność można zdefiniować jako “proces, dzięki któremu status osoby z zewnątrz zmienia się z obcego na gościa”. Nie jest to coś, co dana osoba zapewnia rodzinie czy przyjaciołom, ale obcym. Obcy potrzebują gościnności, ponieważ w przeciwnym razie będą traktowani jako nie-ludzie, ponieważ stanowią potencjalne zagrożenie dla społeczności. Obcy nie mieli pozycji w prawie i zwyczajach, dlatego potrzebowali patrona w społeczności, którą odwiedzali. W starożytnym świecie śródziemnomorskim nie istniało powszechne braterstwo.

Pewne “reguły” gościnności musiały być przestrzegane przez gości i gospodarzy. Gościom nie wolno (i) obrażać gospodarza, okazywać jakiejkolwiek wrogości czy rywalizacji; (ii) uzurpować sobie roli gospodarza w jakikolwiek sposób, na przykład rozgościć się w domu, gdy nie zostali do tego zaproszeni, rozkazywać osobom zależnym od gospodarza i stawiać mu wymagań; (iii) odmawiać tego, co jest im oferowane, zwłaszcza jedzenia. Gospodarzom ze swej strony nie wolno (i) obrażać swoich gości, ani okazywać wrogości czy rywalizacji; (ii) zaniedbywać ochrony honoru swoich gości; (iii) nie wykazywać troski o potrzeby swoich gości.

Gościnność nie była odwzajemniana między jednostkami (ponieważ kiedy ludzie stawali się gośćmi, nie byli już obcymi), ale była odwzajemniana między wspólnotami. I to właśnie wobec własnej wspólnoty obcy byli zobowiązani śpiewać pochwały swoim gospodarzom, jeśli zostali dobrze potraktowani (por. 3 J 5-8) i do której mieli składać negatywne relacje, jeśli nie zostali odpowiednio przyjęci (por. 3 J 9-10). Wspólnoty odwdzięczały się gościnnością wobec obcych z innej wspólnoty, jeżeli ta wspólnota dobrze traktowała swoich ludzi.

Listy polecające były ważne w kwestii gościnności. Ich zadaniem była “pomoc w pozbawieniu obcego jego obcości, uczynienie go przynajmniej częściowo obcym, jeśli nie od razu gościem”. Odmowa przyjęcia tych, którzy zostali poleceni, oznaczała zhańbienie tego, który ich polecił, a w kulturze śródziemnomorskiej pierwszego wieku ten, kto został zhańbiony, musiał szukać zadośćuczynienia lub znosić wstyd, jaki przyniosła mu odmowa przyjęcia jego pochwały9.

14 Błogosławcie tych, którzy was prześladują, błogosławcie, a nie przeklinajcie.

Werset 14 jest parafrazą Mt 5,44/Łk 6,27-28 (por. 1 Kor 4,12; 1 P 3,9).

Mt 5,44: Lecz Ja wam powiadam: Miłujcie waszego nieprzyjaciela i módlcie się za tych, którzy was prześladują

Łk 6,27-28: Ale powiadam wam, którzy słuchacie: Miłujcie waszych nieprzyjaciół, dobrze czyńcie tym, którzy was nienawidzą, błogosławcie tym, którzy was przeklinają, módlcie się za tych, którzy was źle traktują.

Paweł wydaje się łączyć te dwie formy powiedzenia Jezusa z “Kazania na Górze/Plain”, sugerując być może, że cytuje tutaj przedsynoptyczną formę jednego z najbardziej znanych i najbardziej zaskakujących żądań Jezusa dotyczących królestwa. Nakaz Jezusa, by jego naśladowcy odpowiadali na prześladowania i nienawiść miłością i błogosławieństwem, był bezprecedensowy zarówno w świecie greckim, jak i żydowskim. Zależność Pawła od nauczania Jezusa w tym punkcie jest wzmocniona przez fakt, że wydaje się on nawiązywać w tym samym akapicie do innych fragmentów nauczania Jezusa na temat miłości nieprzyjaciela z tego samego “kazania” (por. w. 17a i 21). Paweł oczywiście nie identyfikuje tego nauczania jako pochodzącego od Jezusa. Może to jednak wskazywać nie na to, że nie znał jej źródła, lecz na to, że źródło to było tak dobrze znane, że nie wymagało wyraźnej wzmianki.10

Niewiele jest dowodów na to, że nie podejmowanie odwetu było kodeksem, którym żyli wcześni Żydzi, poza wspólnotą Jezusa. Nieliczne takie napomnienia odnoszą się do niewykonywania zemsty wobec współwyznawców. Napomnienie Jezusa idzie dalej niż to. Jak mówi Dunn, Paweł traktuje słowa Jezusa jako coś znajomego i jako żywą tradycję, nie ma więc potrzeby przytaczania ich w dosłownym brzmieniu ani wskazywania źródła.11

W Piśmie Świętym “błogosławieństwo” jest zwykle związane z Bogiem; On “posiada i rozdziela wszelkie błogosławieństwa”. Zatem “błogosławić” prześladowców to wzywać Boga, aby obdarzył ich swoją łaską. Jego przeciwieństwem jest oczywiście przeklinanie – proszenie Boga, aby sprowadził na daną osobę nieszczęście i/lub duchową ruinę. Zakazując przeklinania i nakazując błogosławienie, Paweł podkreśla szczerość i jedyność postawy miłości, jaką mamy mieć wobec naszych prześladowców.12

15 Radujcie się z tymi, którzy się radują, płaczcie z tymi, którzy płaczą.

Te dwie czynności są konkretnymi wskazówkami prawdziwej miłości. Por. 1 Kor 12,25-26; Syr 7,34.

16 Żyjcie w zgodzie ze sobą; nie bądźcie wyniośli, lecz łączcie się z pokornymi. Nie bądźcie zarozumiali.

Życie w harmonii oznacza życie jednym umysłem (Dz 4,32; Flp 2,2-4). “Sens tych instrukcji nie polega na tym, że wierzący powinni mieć dokładnie takie same poglądy, ale na tym, że powinni myśleć i działać w sposób, który promuje harmonię i zgodę. “13

Paweł pragnie służby z całego serca i bezinteresownej, która obejmuje ludzi pokornych i podejmuje się nawet najprostszych zadań. Paweł wypowiada się zarówno przeciwko rzymskim patrycjuszowskim wyobrażeniom o pracy poniżej godności, jak i przeciwko stratyfikacyjnym tendencjom kultury. Przemawia on szczególnie do pogan, dla których pokora i traktowanie wszystkich tak samo nie były cnotami znanymi i rozpowszechnionymi.14

Ostatni nakaz w wersecie 16 jest prawdopodobnie związany z poprzednim. Ci, którzy nie łączą się z pokornymi, są “mądrzy we własnym mniemaniu”. Odmawiają oni stowarzyszania się z innymi, ponieważ uważają się za lepszych w mądrości. Odkupiona wspólnota powinna odznaczać się pokorną troską o siebie nawzajem i wszyscy powinni być traktowani jako wartościowe osoby, stworzone na obraz Boga i przez Niego odkupione.15

17 Nie odpłacajcie nikomu złem za zło; rozważajcie, co jest dobre przed wszystkimi ludźmi.

18 Jeśli to możliwe, na ile to od was zależy, żyjcie w pokoju ze wszystkimi ludźmi.

To może nawiązywać do Mt 5,9 lub Mk 9,50. Paweł zdaje sobie sprawę, że konflikt może nadal przychodzić do wierzącego, ale nie chce, aby wierzący był odpowiedzialny za ten konflikt.

Nie można naruszyć prawdy ewangelii i oddania Chrystusowi, aby zawrzeć pokój z tymi, którzy opierają się prawdzie. Co więcej, można pragnąć pokoju z innymi, ale oni nie wyciągają do nas tej samej ręki miłosierdzia. W tym przypadku pokój jest nieosiągalny, nie dlatego, że nie staraliśmy się o niego, ale dlatego, że druga osoba odmawia pojednania16.

19 Nie mścijcie się, drodzy przyjaciele, lecz dajcie miejsce gniewowi Bożemu, gdyż jest napisane: “Pomsta jest moja, Ja ją odpłacę”, mówi Pan.

Werset 19 jest echem Kpł 19,18 i Mt 5,39 (por. 2 Tes 1:3-10).

Zakaz zemsty występuje zarówno w OT, jak i w judaizmie, ale zwykle ogranicza się do relacji ze współwyznawcami. Pawłowy zakaz zemsty nawet na wrogach jest rozszerzeniem idei, która odzwierciedla rewolucyjną etykę Jezusa17.

Trudno sobie wyobrazić, w jakich okolicznościach politycznie bezsilna mniejszość chrześcijańska w Rzymie mogłaby być kuszona do zemsty na swoich prześladowcach, ale jak zauważa Dunn, “rosnąca i coraz bardziej desperacka działalność Zealotów w Palestynie była wystarczającym ostrzeżeniem, jak uciskany naród lub prześladowana mniejszość może zwrócić się ku aktom zemsty, a chrześcijańskie kongregacje nie potrzebowałyby przypominania, jak bardzo były podatne na wrogie naciski”.18

Cytat oparty jest na Pwt 32:35 LXX.

20 Raczej, jeśli twój nieprzyjaciel jest głodny, nakarm go; jeśli jest spragniony, daj mu pić; bo czyniąc to, węgle rozżarzone będziesz mu sypał na głowę.

Werset 20 cytuje Pwt 25:21-22 i Mt 5:43-44; Łk 6:27, 35. Jedzenie i picie oznaczają czynienie dobra wszelkiego rodzaju naszym nieprzyjaciołom.

Znaczenie wyrażenia “węgle rozpalone na jego głowie” jest sporne. Jedna z bezowocnych linii interpretacyjnych łączy to wyrażenie ze starożytnym egipskim rytuałem pojednania:

Isaak opisuje ten rytuał w następujący sposób: ‘Najwyraźniej, dając węgle ognia temu, kogo skrzywdziłeś, pokazujesz, że jest ci przykro, że go skrzywdziłeś (ogień jest cennym towarem dla ludzi pustyni, gdzie drewno do gotowania i ogrzewania nie występuje w obfitości). Paweł bierze tę starożytną figurę (Prov 25:21-22) i modyfikuje ją dla swojego celu tutaj – takie życiodajne demonstracje przywróconych relacji są regularnie używane do charakteryzowania nadziei, którą wspólnota chrześcijańska wnosi do wszystkich interakcji. . . . “Zasypywanie głowy rozżarzonymi węglami” nie jest manipulacją. Jest to znaczący, życiodajny akt, gdy węgle rozniecające ogień są wrzucane do garnka sąsiada – a nawet wroga – tak, że mogą oni nieść je na głowach z powrotem do swoich obozowisk, aby z nich korzystać i cieszyć się nimi. W ten sposób wspólnota nie jest “zwyciężana przez zło, ale zło dobrem zwycięża”. Istnieją dwa problemy z tą interpretacją. Po pierwsze, wątpliwe jest, by Paweł znał egipskie rytuały pojednania, a po drugie, w napomnieniu Pawła to ten, który jest skrzywdzony, dokonuje aktu dobroci, a nie ten, który wyrządził zło, jak w egipskim rytuale.19

Kilku wczesnych ojców kościoła i być może większość współczesnych komentatorów przyjmuje, że wyrażenie “węgle płonące na jego głowę” odnosi się do palących bólów wstydu, jakie mogą wywołać akty dobroci. Akty dobroci mogą doprowadzić wroga do wstydu i skruchy.

Ta druga interpretacja nie jest całkowicie przekonująca, ponieważ “płonące węgle” są negatywną metaforą w OT, często związaną z Bożym sądem (2 Sam 22:9, 13 = Ps 18:8, 12; Job 41:20-21 ; Ps 140:10; Prov 6:27-29; Iz 47:14; Ez 24:11; Syr 8:10; 11:32). Warto też wziąć pod uwagę 2 Ezdrasza (4 Ezdrasza) 16:53: “Grzesznikom nie wolno mówić, że nie zgrzeszyli, bo Bóg wypali węgle z ognia na głowę każdego, kto powie: ‘Nie zgrzeszyłem przed Bogiem i Jego chwałą'” (NRSV). (NRSV). W świetle tych fragmentów Paweł zdaje się mówić czytelnikowi, aby pozostawił karę Bogu.

Większość uczonych odrzuca dziś ten pogląd, ponieważ jak można czynić dobro innym, jeśli ostateczną motywacją jest to, że Bóg w eschatonie zwali na nich węgle ognia? Trudności tej interpretacji są wyolbrzymiane przez większość uczonych, gdyż odniesienie do sądu Bożego tutaj jest równoległe do obietnicy Bożej pomsty w wersecie 19. W rzeczy samej, fakt, że wersety 19-20 są równoległe, wzmacnia argument, że “węgle ognia” są odniesieniem do Bożego sądu. Tak jak czytelnicy mają powstrzymać się od zemsty, ponieważ Bóg będzie sądził (w. 19), tak samo mają czynić dobro, ponieważ ukarze On ich wrogów (w. 20). Dunn twierdzi, że ἀλλά wskazuje, iż werset 20 stoi w kontraście do wersetu 19, a więc sąd Boży nie może być w obu przypadkach w polu widzenia. Nie dostrzega on jednak sensu tego kontrastu. Kontrast między tymi dwoma wersetami jest w działaniach wierzących, a nie w sądzie Bożym. W wersecie 19 wierzącym nakazuje się, aby nie mścili się, ale w wersecie 20 nakazuje się im czynić dobro. Ale czy nie jest psychologicznie nieprawdopodobne, że obietnica sądu Bożego uwolniłaby wierzących do czynienia dobra swoim przeciwnikom? Nie bardziej nieprawdopodobne niż argument z wersetu 19, gdzie przyszła Boża zemsta uwalnia wierzących od mszczenia się na swoich wrogach. W obu przypadkach wierzący są uwolnieni od brania sprawiedliwości w swoje ręce i są wolni, aby czynić dobro, ponieważ wiedzą, że Bóg naprawi wszystkie krzywdy w końcu. Ci, którzy nadal opierają się pokuty musi doświadczyć gniewu Bożego, bo inaczej nie może pozostać wierny jego imię. Podobnie, Jezus mógł powstrzymać się od przeklinania swoich przeciwników, ponieważ powierzył się Bogu, “który sądzi sprawiedliwie” (1 P 2:23). Pewność, że Bóg nas zbawi, pozwala nam kochać innych i czynić im dobro, a nawet modlić się, by Bóg im błogosławił (Rz 12,14) i przywiódł ich do nawrócenia. Wierzący nie będą się denerwować, gdy jakiś prześladowca zostanie doprowadzony do pokuty, ponieważ ufają dobroci i sprawiedliwości Boga, wiedząc, że On wszystko czyni dobrze i że oni sami zasłużyli na gniew (1:18-3:20).20

21 Nie daj się zwyciężyć złu, ale zło dobrem zwyciężaj.

Zło może nas zwyciężyć, gdy pozwalamy, aby presja wywierana na nas przez wrogi świat zmuszała nas do postaw i działań, które nie są zgodne z przemienionym charakterem nowego królestwa. Paweł wzywa nas, abyśmy oparli się takiej pokusie. Ale, co więcej, brzmiąc w sposób typowy zarówno dla tego paragrafu, jak i dla nauczania Jezusa, które on odzwierciedla, zachęca nas również do podjęcia pozytywnego kroku: do ciągłej pracy nad zwyciężaniem zła, które inni nam wyrządzają, poprzez czynienie dobra. Odpowiadając na zło “dobrem”, a nie złem, odnosimy nad nim zwycięstwo. Nie tylko nie pozwoliliśmy, aby zło zepsuło naszą moralną integralność, ale ukazaliśmy charakter Chrystusa przed patrzącym i sceptycznym światem.21

wołające wezwanie do “zwyciężania zła dobrem” (νίκα ἐν τῷ ἀγαθῷ τὸ κακόν, nika en tō agathō to kakon) jest powtórzeniem 12,20a. Zło, które należy przezwyciężyć, nie jest złem, które tkwi w sercu wierzących. To zło ich wrogów sprowadza na nich takie nieszczęścia. Wierzący nie powinni pozwolić, aby zło, którego doświadczają z rąk innych, opanowało ich tak, że stają się ofiarami zła (w. 21a). Są wezwani, by przezwyciężać wszelkie zło, czyniąc dobro, a tym, co daje im odwagę i siłę, by to czynić, jest wiara, że Bóg jest sprawiedliwym sędzią, który naprawi każde wyrządzone zło.22

Bibliografia

Kruse, Colin G. Paul’s Letter to the Romans. Kindle Edition. Wm. B. Eerdmans Publishing Company, 2014.

Metzger, Bruce M., ed. A Textual Commentary on the Greek New Testament. Second Edition. Hendrickson Pub, 2005.

Moo, Douglas J. The Epistle to the Romans. Wm. B. Eerdmans Publishing Co., 1996.

Schreiner, Thomas R. Romans. Kindle Edition. Baker Academic, 1998.

Witherington III, Ben, and Darlene Hyatt. Paul’s Letter to the Romans: A Socio-Rhetorical Commentary. Kindle Edition. Wm. B. Eerdmans Publishing, 2004.

  1. Kruse 2014, 474-475)
  2. Moo 1996, 775
  3. Schreiner 1998, Kindle Locations 12892-12896
  4. Moo 1996, 777-778
  5. Witherington III 2004, 293
  6. Kruse 2014, 476
  7. Kruse 2014, 477
  8. Witherington III 2004, 294
  9. Kruse 2014, 478-479
  10. Moo 1996, 781
  11. Witherington III 2004, 295
  12. Moo 1996, 780
  13. Kruse 2014, 481
  14. Witherington III 2004, 296
  15. Schreiner 1998, Kindle Locations 12988-12991
  16. Schreiner 1998, Kindle Locations 13066-13069
  17. Moo 1996, 787
  18. Kruse 2014, 483
  19. Kruse 2014, 484-485
  20. Carpenter 1998, Kindle Locations 13108-13124
  21. Moo 1996, 789-790
  22. Carpenter 1998, Kindle Locations 13124-13128
Reklamy

.